พยาธิใบไม้ตับ

พยาธิใบไม้ตับ คืออะไร?

โรคพยาธิใบไม้ตับ มีสาเหตุมาจากพยาธิที่มีรูปร่างแบนคล้ายใบไม้ ส่วนหัวและส่วนท้ายของลำตัวเรียวมน พยาธิตัวเต็มวัยอาศัยอยู่ในท่อทางเดินน้ำดีที่อยู่ในตับ ในไข่ของพยาธิชนิดนี้มีขนาดเล็กสีน้ำตาลเหลือง ไข่ที่ออกมาจะปะปนกับน้ำดีและลงสู่ลำไส้เล็ก ออกสู่ภายนอกร่างกายโดยการถ่ายอุจจาระ เมื่อพยาธิสะสมในร่างกายเป็นเวลานานจนท่อน้ำดีอักเสบ ผนังท่อน้ำดีหนาขึ้น สามารถพัฒนาเป็นมะเร็งท่อน้ำดีได้

อาหารก่อโรคพยาธิใบไม้ตับ

อาหารก่อโรคที่เสี่ยงต่อพยาธิใบไม้ตับ ส่วนใหญ่ทำจากปลาน้ำจืดเกล็ดขาว วงศ์ปลาตะเพียน เช่น ปลาซิว ปลาสร้อย ปลาขาว ปลาตะเพียน ฯลฯ ซึ่งเป็นกลุ่มปลาที่ติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับสูง หากนำมาทานโดยปรุงไม่สุก เช่น ก้อยปลา ปลาสด ปลาส้ม ปลาจ่อม ลาบปลา ปลาร้า แจ่วบอง

ซึ่งตัวอ่อนของพยาธิระยะติดต่อยังมีชีวิตอยู่ สามารถเจริญเติบโตเป็นพยาธิตัวเต็มวัยในท่อน้ำดีภายในตับได้ นอกจากพยาธิใบไม้ตับที่เป็นสาเหตุให้เกิดมะเร็งของท่อน้ำดีแล้ว ยังพบสารไนโตรซามีนซึ่งเป็นสารก่อมะเร็งในอาหารหมัก เช่น ปลาร้า ปลาส้ม แหนม และอาหารที่ผสมดินประสิว เช่น กุนเชียง ไส้กรอก ปลาเค็ม ก็เป็นปัจจัยเสริมก่อโรค

วงจรชีวิตพยาธิใบไม้ตับ

พยาธิใบไม้ตับอาศัยอยู่ในท่อน้ำดีของตับทั้งของคนและสัตว์รังโรค เมื่อพยาธิออกไข่ ไข่จะออกมาในลำไส้ และปนออกมากับอุจจาระลงแหล่งน้ำ เมื่อหอยไซกินไข่นี้เข้าไป พยาธิจะเจริญเป็นตัวอ่อนอยู่ในหอย ตัวอ่อนระยะต่อมาจะออกจากหอยไปเจริญต่อในปลากลุ่มปลาเกล็ดขาววงศ์ปลาตะเพียนจนกลายเป็นตัวอ่อนระยะติดต่อ เมื่อคนกินปลาเหล่านี้แบบดิบหรือปรุงไม่สุกจะได้รับพยาธิตัวอ่อนเข้าไปและจะเจริญเป็นพยาธิตัวเต็มวัยในท่อน้ำดีในตับ

โรคแทรกซ้อนจากพยาธิใบไม้ในตับ

แนวทางการรักษาพยาธิใบไม้ตับ

ปัจจุบันใช้ยาพราซิควอนเทล (Praziquantel) เป็นยาหลักในการรักษา โดยอัตราการรักษาหายเฉลี่ยร้อยละ 91-95 แต่เมื่อรักษาหายแล้วถ้ายังไม่เลิกกินปลาดิบที่มีตัวอ่อนพยาธิอยู่จะทำให้กลับมาเป็นโรคซ้ำได้อีก ดังนั้น จึงควรปรับพฤติกรรมเลิกรับประทานอาหารดิบหรือกึ่งสุกกึ่งดิบ

แนวทางการป้องกันพยาธิใบไม้ตับ

เลิกกินปลาน้ำจืดที่มีเกล็ดทั้งแบบดิบหรือกึ่งสุกกึ่งดิบ และปรุงอาหารให้สุกทั่วถึงด้วยความร้อน

หลีกเลี่ยงการทานอาหารที่มีสารก่อมะเร็ง ได้แก่ อาหารที่มีราขึ้น อาหารที่ใส่ดินประสิวและไนโตรซามีน เช่น ปลาร้า ปลาจ่อม แหนม ไส้กรอก รวมถึงอาหารประเภทหมักดอง

ในขั้นตอนการประกอบอาหาร ควรแยกเขียง มีด และอุปกรณ์ที่ใช้กับอาหารดิบออกจากอาหารปรุงสุก ล้างมือและอุปกรณ์ให้สะอาดทุกครั้งหลังสัมผัสปลาดิบ เพื่อลดความเสี่ยงปนเปื้อน

ขับถ่ายในส้วมให้ถูกสุขลักษณะ ถ้าสิ่งปฏิกูลไหลลงสู่แม่น้ำลำคลองจะทำให้ไข่ของพยาธิใบไม้ตับมีโอกาสแพร่กระจายเข้าสู่หอยน้ำจืดซึ่งเป็นพาหะของพยาธิใบไม้ตับได้

Q&A หลากคำถาม มีคำตอบ เกี่ยวกับ โรคพยาธิใบไม้ตับ

ถ้าเป็นพยาธิใบไม้ในตับ ควรซื้อยาถ่ายพยาธิมากินเองหรือไม่?

ไม่ควรซื้อยาถ่ายพยาธิมากินเอง ควรรอผลการวินิจฉัยจากแพทย์ก่อน ต้องตรวจอุจจาระเพื่อยืนยันผลว่ามีไข่พยาธิจริง หรือมีการตรวจเลือด ตรวจปัสสาวะ ตรวจทางรังสีวิทยาก่อน หากผลวินิจฉัยระบุว่าเป็นโรคจริง ต้องใช้ยาถูกชนิดและขนาด เนื่องจากยาที่ใช้รักษาคือ พราซิควอนเทล เป็นยาควบคุมพิเศษที่ต้องสั่งจ่ายโดยแพทย์เท่านั้น แพทย์จะประเมินขนาดยาตามน้ำหนักตัวของผู้ป่วยแต่ละบุคคล

ผศ.นพ.โกศล รุ่งเรืองชัย. (2553). พยาธิใบไม้ตับ ปัจจัยเสี่ยงมะเร็งท่อน้ำดี. กรุงเทพฯ : ภาควิชาปรสิตวิทยา คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล.