Yanhee
chat

ลดน้ำหนักด้วย Obesity Phenotype

ปัจจุบันแนวคิดใหม่ที่เรียกว่า “Phenotype Weight Loss” หรือ การจำแนกกลุ่มผู้มีภาวะอ้วนตามลักษณะเฉพาะตัว กำลังได้รับความสนใจในแวดวงโภชนาการ หลายคนใช้ความพยายามในการลดน้ำหนักมาหลายวิธี ไม่ว่าจะควบคุมพฤติกรรมการบริโภค ออกกำลังกายสม่ำเสมอ นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอ จัดการกับความเครียดสะสม แต่ผลลัพธ์กลับไม่เป็นไปตามความคาดหวัง บางคนน้ำหนักลดช่วงแรกแล้วกลับมาเพิ่มขึ้นมาอย่างรวดเร็ว บางคนรู้สึกหิวทั้งวัน บ้างมีความเครียดแล้วกระตุ้นความรู้สึกอยากอาหารมากขึ้น บางกรณีออกกำลังกายแล้วแต่น้ำหนักยังไม่ลง จนรู้สึกท้อแท้หมดกำลังใจในการควบคุมน้ำหนัก ซึ่งแนวทางในการลดความอ้วนไม่สามารถใช้วิธีเดียวกันได้ทั้งหมด แต่ขึ้นอยู่กับลักษณะทางกายภาพของแต่ละบุคคล ที่เรียกว่า ‘Obesity Phenotype’

Obesity Phenotype คืออะไร?

การประเมินความอ้วนแบบเดิม บอกความเสี่ยงของสุขภาพอย่างไร?

Obesity Phenotype 4 รูปแบบหลัก

แนวทางการลดน้ำหนักตาม Obesity Phenotype แต่ละรูปแบบ

Q&A หลากคำถาม มีคำตอบ เกี่ยวกับ การลดน้ำหนักด้วย Obesity Phenotype

Obesity Phenotype คืออะไร?

Obesity Phenotype

Obesity phenotype คือ การทำความเข้าใจสาเหตุของน้ำหนักเกินที่แตกต่างกันในแต่ละคน เช่น อิ่มยาก หิวเร็วหลังอาหาร กินตามอารมณ์ ใช้พลังงานในชีวิตประจำวันน้อย แนวคิดนี้ช่วยให้แพทย์วางแผนดูแลน้ำหนักได้เฉพาะบุคคลมากขึ้น ไม่ได้ใช้ทดแทนการวินิจฉัยแบบเดิม เช่น ค่าดัชนีมวลกาย (BMI) วัดรอบเอว หรือโรคร่วม แต่ช่วยให้เลือกวางแผนรับประทานอาหาร ออกกำลังกาย นอนหลับพักผ่อน จัดการความเครียด รวมทั้งการใช้ยาและอาหารเสริมอย่างเหมาะสม

การประเมินความอ้วนแบบเดิม บอกความเสี่ยงของสุขภาพอย่างไร?

Obesity Phenotype

ค่าดัชนีมวลกาย (BMI) และการวัดรอบเอว ช่วยคัดกรองระดับน้ำหนักและไขมันหน้าท้อง แต่ไม่ได้บอกค่าน้ำหนักทั้งหมด

องค์ประกอบร่างกาย เช่น ไขมันรวม ไขมันช่องท้อง และมวลกล้ามเนื้อ ใช้พิจารณาว่าการควบคุมน้ำหนักกำลังลด “ไขมัน” หรือสูญเสีย “กล้ามเนื้อ” ไปด้วย

โรคร่วมและความเสี่ยง เช่น น้ำตาลสูง ไขมันสูง ความดันโลหิตสูง ไขมันพอกตับ ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ ปวดข้อ ระดับฮอร์โมนร่างกาย (ฮอร์โมนไทรอยด์) จุลินทรีย์ในลำไส้ หรือภาวะมีบุตรยาก เป็นต้น ในบางคน น้ำหนักที่เพิ่มขึ้นอาจสัมพันธ์กับไขมันพอกตับ น้ำตาลสูง ไขมันผิดปกติ หรือความเสี่ยงด้านระบบการเผาผลาญในร่างกาย (เมตาบอลิก)

สาเหตุที่ต้องคัดกรอง เช่น ผลข้างเคียงจากการทานยาบางชนิด การนอนหลับพักผ่อนไม่เพียงพอ ความเครียดสะสม การเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมน ค่าน้ำหนักเชิงสถิติ และข้อจำกัดด้านการเคลื่อนไหว

Obesity Phenotype 4 รูปแบบหลัก

Obesity Phenotype

หิวบ่อย อิ่มยาก ต้องกินปริมาณมากกว่าจะรู้สึกพอ (Hungry Brain) กินมื้อใหญ่กว่าที่ตั้งใจ คิดถึงอาหารบ่อย (Food Noise) รู้สึกว่าอาหารปริมาณปกติไม่เพียงพอ สาเหตุเกิดจากระบบส่งสัญญาณอิ่มทำงานช้า (satiation)

หิวเร็วหลังมื้ออาหาร (Hungry Gut) อิ่มได้ไม่นาน อาหารผ่านกระเพาะหรือทางเดินอาหารเร็ว สัญญาณความอิ่มจากลำไส้ลดลง กินจุบจิบระหว่างวันหรือก่อนนอน ทนหิวระหว่างมื้อได้ยาก เกิดจากระบบย่อยอาหารทำงานไม่สมดุลกับการส่งสัญญาณความหิว อิ่มจากลำไส้ทำให้หิวบ่อยแม้เพิ่งกินไม่นาน

กินตามอารมณ์ ความเครียด หรือความเหนื่อย (Emotional Hunger) ร่างกายไม่ได้ตอบสนองความหิวเชิงกายภาพเพียงอย่างเดียว แต่ยังตอบสนองความต้องการภายในจิตใจเมื่อเกิดความเครียดสะสมยิ่งกระตุ้นให้เกิดความรู้สึกอยากอาหารมากยิ่งขึ้น

ใช้พลังงานต่ำ / กล้ามเนื้อน้อย / ขยับน้อย (slow burn) แม้จะควบคุมพฤติกรรมการบริโภคแล้ว ทานอาหารในปริมาณไม่มากแต่น้ำหนักยังขึ้นง่าย เหนื่อยง่าย กลับมาน้ำหนักขึ้นหรือกล้ามเนื้อลด การเผาผลาญพลังงานต่ำ สาเหตุเกิดจากระบบย่อยและการดูดซึมเร็วเกินไป หรือฮอร์โมนความอิ่มต่ำ

หรือเกิดจากการลดน้ำหนักแบบผิดวิธีมาก่อน เกิดภาวะสูญเสียมวลกล้ามเนื้อระหว่างลดน้ำหนักมากทำให้การเผาผลาญต่ำ หรือมีกิจวัตรประจำวันที่เนือยนิ่ง ปัจจัยด้านพันธุกรรม ยาหรืออาหารเสริมบางชนิดส่งผลให้มวลกล้ามเนื้อน้อย เช่น สเตียรอยด์ การอดอาหารเรื้อรัง เป็นต้น

แนวทางการลดน้ำหนักตาม Obesity Phenotype แต่ละรูปแบบ

ประเภท Hungry Brain เน้นอาหารที่ช่วยให้อิ่มด้วยปริมาณที่เหมาะสม เช่น ผักผลไม้ที่มีกากใยสูง โปรตีน ไม่เพิ่มมื้ออาหารที่ไม่จำเป็นหรือกินจุบจิบระหว่างวัน/ก่อนนอน แต่ยังต้องมีมื้อที่อิ่มพอดี ใช้หลัก “กินช้า เคี้ยวนาน” เพื่อให้สมองรับสัญญาณอิ่มทัน เลือกอาหารที่ช่วยกระตุ้นฮอร์โมนอิ่ม เช่น โปรตีนคุณภาพสูง (ไข่ เต้าหู้ อกไก่) ป้องกันการทานต่อมื้อในปริมาณมากเกินไป หลอกสมองโดยการปรับขนาดจานให้เล็กลง ให้รู้สึกมีปริมาณอาหารเยอะ

ประเภท Hungry Gut เน้นบริโภคโปรตีนให้เพียงพอในแต่ละมื้อ อาจเป็นโปรตีนจากเนื้อสัตว์หรือโปรตีนจากพืชและเห็ด จัดมื้อให้ไม่เว้นห่างเกินไป และเลือกอาหารที่ช่วยให้อิ่มนาน

ประเภท Emotional Hunger ปรับแผนการลดน้ำหนักที่ไม่พึ่งวินัยในการบริโภคอาหารหรือการออกกำลังกายเพียงอย่างเดียว แต่ครอบคลุมไปถึงการควบคุมอารมณ์และความเครียด นอนหลับพักผ่อนให้เพียงพอร่วมด้วย แนะนำทำควบคู่กับ mindfulness eating และการบำบัดทางจิตใจ (CBT)

ประเภท Slow burn เน้นรักษาและเสริมสร้างกล้ามเนื้อด้วยแหล่งโปรตีนที่ดี

กินให้ครบตามอัตราการเผาผลาญพลังงานขั้นพื้นฐาน (Basal Metabolic Rate)

รับประทานคาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อนแทนแป้งขัดขาว ควบคุมน้ำตาลและไขมัน

ดื่มน้ำก่อนกินอาหาร 15-30 นาที เพื่อชะลอการย่อย

เพิ่มปริมาณ ใยอาหาร เช่น ผัก ผลไม้ ถั่ว เมล็ดพืช เริ่มทานผักก่อนหรือเสริมใยอาหารระหว่างมื้อ

เพิ่มการขยับร่างกายระหว่างวัน เน้นการยืดเหยียด ฝึกแรงต้านแบบค่อยเป็นค่อยไป

ระวังการลดน้ำหนักเร็วเกินไปจนเสียกล้ามเนื้อหรือเกิดนิ่วในถุงน้ำดี

Q&A หลากคำถาม มีคำตอบ เกี่ยวกับการลดน้ำหนักด้วย Obesity Phenotype

ถาม
ตอบ

ที่ รพ. ยันฮี มีแนวทางการลดน้ำหนักตาม Obesity Phenotype อะไรบ้าง?

– แนวทางการควบคุมน้ำหนักและลดความอ้วนที่ศูนย์ลดน้ำหนักเพื่อสุขภาพ รพ.ยันฮี

– เน้นการดูแลเฉพาะบุคคล อยู่ภายใต้การดูแลโดยแพทย์เฉพาะทาง

– พิจารณาจากข้อมูลสุขภาพพื้นฐาน ประวัติโรคร่วมและโรคทางพันธุกรรมในครอบครัว

– วิเคราะห์องค์ประกอบร่างกาย เช่น มวลไขมัน มวลกล้ามเนื้อ รอบเอว และไขมันช่องท้อง

– ประเมินความเสี่ยงทางเมตาบอลิก เช่น น้ำตาลในเลือด ไขมันในเลือด ความดันโลหิต และสุขภาพตับ

– ประเมินพฤติกรรมการใช้ชีวิต ยาหรืออาหารเสริมที่รับประทานอยู่

– วางแผนโภชนาการที่เหมาะสมกับแต่ละบุคคล

– ออกแบบกิจกรรมและการออกกำลังกายให้เหมาะกับข้อจำกัดของร่างกาย เน้นความต่อเนื่องและรักษามวลกล้ามเนื้อ

– ปรับพฤติกรรมนอนหลับพักผ่อน ควบคุมอารมณ์และความเครียดแบบองค์รวมควบคู่กันไป

ถาม
ตอบ

หนึ่งคนมีหลาย Obesity Phenotype ได้ไหม?

ได้ เรียกว่า Mixed Type หนึ่งคนอาจมีหลายปัจจัยร่วมกัน เช่น อิ่มช้าร่วมกับกินตามอารมณ์ หรือหิวเร็วหลังอาหารร่วมกับเคลื่อนไหวน้อย จากข้อมูลเชิงสถิติพบว่าร้อยละ 9 เป็นครบทุกประเภทในคนเดียว เพื่อให้การรักษาและเลือกใช้ยาลดน้ำหนักตามกลไกการออกฤทธิ์ให้เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละประเภท (phenotype-guided) กรณีที่ผู้ป่วยมีเกณฑ์เข้าได้กับ Phenotype มากกว่า 1 ประเภท แพทย์จะเลือกการรักษาและใช้ยาจากประเภทที่เด่นชัดที่สุด (predominant phenotype) เพื่อการรักษาอย่างมีประสิทธิภาพ

ถาม
ตอบ

ลดน้ำหนักอย่างยั่งยืนควรเริ่มจากอะไร?

เริ่มจากการประเมินสุขภาพและสาเหตุของน้ำหนักเกินอย่างเป็นระบบ เพื่อเข้าใจว่าปัญหาหลักอยู่ที่ความหิว ความอิ่ม พฤติกรรมการกิน อารมณ์ การใช้พลังงาน โรคร่วม ยา-อาหารเสริม หรือปัจจัยอื่นๆ

บทความโดยแพทย์ พญ.กัลยาณี พรโกเมธกุล

chat